بدين گونه كه ذكر شد با همديگر تفاوت و اختلافى دارند و شخص يا هلاك مىشود ، يا مدّتى تحت عذاب است و يا نجات مىيابد و به سراى امن و سلامت وارد مىشود ، و يا رستگار است . رستگاران نيز يا در جنّات عدن ( جاويد ) و يا در جنّات المأوى و يا در جنّات الفردوس وارد مىشوند ؛ و عذاب شدگان نيز يا مدّت عذاب آنها اندك و يا هزار تا هفت هزار سال خواهد بود ، و چنان كه در اخبار وارد شده اين دسته ، آخرين كسانى هستند كه از دوزخ بيرون آورده مىشوند . « 41 » همچنين هلاك شدگانى كه از رحمت خداوند نوميدند درجات يا دركات آنها در دوزخ متفاوت است . اين درجات بر حسب اختلاف طاعات و معاصى آنهاست . اكنون به چگونگى توزيع اين درجات مىپردازيم : رتبهء اوّل - رتبهء هلاك شدگان است و مقصود از هلاك شدگان آنهايى هستند كه از رحمت خداوند محروم و نوميدند ، زيرا همان گونه كه در مثال مذكور گفته شد كه آن كه به فرمان پادشاه كشته شده است از رضا و بخشش او نوميد است . بر تو است كه از معانى اين مثال غفلت نورزى ، اين درجه اختصاص به منكران توحيد و اعراض كنندگان و كسانى دارد كه شيفته و دلباختهء دنيا شده و خداوند و پيامبران او و كتابهاى آسمانى را تكذيب مىكنند ، زيرا سعادت اخروى ، رسيدن به قرب خداوند و نظر كردن بر وجه كريم اوست ، و اين مرتبه جز با تحصيل معرفتى كه از آن به ايمان و تصديق تعبير مىشود حاصل نمىگردد ؛ و ملحدان كه همان منكران و تكذيب كنندگان براى هميشه و ابدالاباد از رحمت خداوند محروم و نوميد مىباشند . آنان كسانى هستند كه پروردگار جهانيان و فرستادگان او را تكذيب كرده‌اند و بىترديد در آن روز از پروردگار خود محجوبند ، و هر كس از محبوب خود محجوب باشد به شهوات و هوسهايش واگذاشته شده و ناچار در جهنّم به آتش فراق خواهد سوخت . از اين رو عارفان گفته‌اند : ترس ما از آتش جهنّم و اميد ما براى حور العين نيست بلكه مقصد ما تنها لقاى او و گريز ما از حجاب اوست و گفتند : كسى كه خداوند را براى پاداش عبادت مىكند پست و لئيم است ؛ زيرا او را به طمع بهشت يا از بيم دوزخ عبادت مىكند ، ليكن عارف خداوند را براى خود او پرستش مىكند نه چيز ديگر ، و به حور العين و ميوه‌هاى بهشتى رغبتى ندارد ، و از دوزخ بيمناك نيست ، چه اگر آتش فراق در دل افروخته شود سوزش آن بر آتشى كه اجسام را

--> ( 41 ) النّوادر ترمذى حكيم .